काठमाडौं। कर्णालीको मुगु जिल्लामा अवस्थित रारा ताल, जसलाई देख्नेहरू 'स्वर्गकी अप्सरा' भन्छन्। समुद्री सतहबाट २,९९० मिटरको उचाइमा फिँजिएको यो नेपालकै सबैभन्दा ठूलो र गहिरो तालको कञ्चन नीलो पानीले दिनभरिमा सूर्यको प्रकाश र आकाशको रङसँगै आफ्नो रूप बदल्ने दृश्य निकै मनमोहक र जादुमयी हुन्छ। रारा राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यभागमा रहेको यो ताललाई चारैतिरबाट सल्ला र धुपीका घना जङ्गलहरूले एउटा अंगालोमा बाँधे जस्तो देखिन्छ। विशेष गरी वसन्त ऋतुमा तालको किनारमा फुल्ने रङ्गीचङ्गी फूलहरू र हिउँदमा वरिपरि देखिने सेता हिमालको छायाले पर्यटकहरूलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ। तर, यही प्राकृतिक सौन्दर्यको लेपनभित्र मुगुको एउटा यस्तो तितो यथार्थ लुकेको छ, जहाँको जीवन राराको पानी जस्तो शान्त र कञ्चन छैन।

विडम्बनाको कुरा, पर्यटकका लागि एउटा उत्कृष्ट गन्तव्य मानिने यही सुन्दर भूगोलबाट हरेक वर्ष हजारौँ मानिसहरू आफ्ना सपना र बाध्यताको भारी बोकेर सहर छिर्न विवश छन्। सीमित स्रोत–साधन, आधारभूत पूर्वाधारको चरम अभाव र राज्यको न्यून उपस्थितिका कारण मानिसहरू अवसरको खोजीमा भारी मनका साथ आफ्नो थातथलो छाड्छन्। त्यही सुन्दर तर विकट बस्तीबाट करिब नौ वर्षअघि राजधानी छिरेकी थिइन्— ललिता विष्ट। १५ वर्षकी ललिता उमेरले सानै भए पनि उनका कुराकानीको शैली, हाउभाउ र विचारको गहिराइले कुनै बौद्धिक विज्ञलाई पनि चुनौती दिन्छ। काठमाडौंमा बिताएका यी नौ वर्षमा उनले यहाँको भौतिक विकास र व्यस्ततालाई निकै नजिकबाट नियालिन्, तर जति–जति काठमाडौंको विकास देख्छिन्, उति नै उनलाई आफ्नो मुगुको पिछडिएको अवस्था सम्झिएर मन भारी हुन्छ।

उनी भन्छिन्, 'देशका विभिन्न स्थानमा विकास समान रूपमा भइदियोस् भन्ने मेरो चाहना छ। कुना–कुनामा विकास पुग्न केही समय लाग्न सक्छ भन्ने म बुझ्छु, तर विडम्बना त के छ भने मुगु जस्ता ठाउँमा विकास पुर्‍याउने इमानदार कोसिस नै गरिएको छैन। हामीलाई केवल सुन्दरताको विज्ञापनमा प्रयोग गरियो, तर त्यहाँका मानिसको जीवनस्तर उकास्न राज्यले कहिल्यै सोचेन। अबको सरकारले कर्णालीको त्यो सुन्दर क्षेत्रमा भौतिक पूर्वाधार निर्माण गरेर वास्तविक पर्यटकीय स्थल बनाइदियो भने हामी जस्ता धेरै युवाहरू आफ्नै गाउँमा खुसी हुने थियौँ र पलायन रोकिने थियो।'

आजको आधुनिक युगमा पनि राजधानीबाट मुगु पुग्न सार्वजनिक यातायातमा ५ दिनको कष्टकर यात्रा गर्नुपर्छ भन्दा धेरैलाई यो दन्त्यकथा जस्तो लाग्न सक्छ। तर, यो ललिता र उनीजस्ता हजारौँ मुगुवासीले भोग्दै आएको निर्मम सत्य हो। 'यो भूगोल किन केन्द्रभन्दा यति धेरै टाढा छ? किन राज्यको आँखा यहाँसम्म पुग्न सकेको छैन?'— यस्ता अनेकौँ प्रश्नहरूले ललितालाई सधैँ चिमोट्ने गर्छन्। उनी थप्छिन्, 'मुगुमा अझै पनि एउटा सामान्य विद्यालय पुग्न ४ घण्टाको पैदल यात्रा गर्नुपर्छ। गाउँमा स्वास्थ्य चौकी छैन, भरपर्दो सडक छैन। उपचारका लागि बिरामीलाई अस्पताल लैजाँदा लैजाँदै बाटोमै मृत्यु हुने कयौँ हृदयविदारक घटनाहरू हामीले देख्दै र भोग्दै आएका छौँ। के एउटा नागरिकले बाँच्न पाउने अधिकार पनि भूगोलको आधारमा तय हुन्छ?'

यति धेरै अभाव र प्रणालीगत विभेदका बाबजुद ललिताले आफ्नो व्यक्तिगत सपनालाई भने ओइलाउन दिएकी छैनन्। उनी भविष्यमा एउटा सफल खेलाडी भएर विश्वसामु नेपालको नाम चिनाउन चाहन्छिन्। खेलकुदमार्फत आफ्नो पहिचान बनाउने र मुगुको प्रतिनिधित्व गर्ने उनको अठोट निकै बलियो छ। यद्यपि, सरकारले बेला–बेला स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने र युवा पलायन रोक्ने नाराहरू ल्याउँदा उनलाई त्यसमा धेरै विश्वास लाग्दैन। 'राज्यले जति नै आश्वासन दिए पनि जबसम्म दूरदराजका बस्तीमा शिक्षा, स्वास्थ्य र सडक जस्ता आधारभूत आवश्यकता पुग्दैनन्, तबसम्म युवाहरू विदेशिने वा सहर पस्ने प्रवृत्ति कहिल्यै रोकिने छैन।'