नुवाकोट । नेपालमा रोजगारीको विषय उठ्नेबित्तिकै हाम्रो ध्यान प्रायजसो वैदेशिक रोजगारी, बेरोजगारीको तथ्याङ्क, रोजगारीका अवसरको अभाव र युवाको विदेश पलायनतर्फ जाने गर्छ। तर स्थानीय सरकारको तहमा रहेर रोजगारीका कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्दै जाँदा मैले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नलाई नजिकबाट महसुस गरेको छु । रोजगार सिर्जना गर्ने कार्यक्रमले नागरिकलाई केही दिनको आम्दानी मात्र दिने कि उनीहरूको श्रमलाई दीर्घकालीन उत्पादन, उद्यम र स्थानीय आर्थिक विकाससँग पनि जोड्ने?

मेरो बुझाइमा रोजगार कार्यक्रमको वास्तविक सफलता केवल कति जनाले कति दिन रोजगारी पाए भन्ने तथ्याङ्कमा सीमित हुनु हुँदैन। रोजगारीमार्फत कस्तो सार्वजनिक सम्पत्ति निर्माण भयो, कति उत्पादन बढ्यो, कति स्थानीय आर्थिक गतिविधि सिर्जना भयो र त्यसले नागरिकको जीवनमा दीर्घकालीन प्रभाव कति पार्‍यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने एउटा प्रयास हो,पञ्चकन्या गाउँपालिका–४ स्थित घ्याङ्स्वारा शहीद स्मारक पर्यटकीय पार्कमा चिया खेती र भैँसी पालनलाई एकीकृत गर्दै अघि बढाइएको नमुना कार्यक्रम।

यो मेरो लागि केवल एउटा कार्यक्रम मात्र होइन। श्रमलाई सम्मान गर्दै श्रमबाट उत्पादन, उत्पादनबाट आयआर्जन र आयआर्जनबाट आत्मनिर्भरताको आधार निर्माण गर्ने एउटा सिकाइपूर्ण यात्रा पनि हो।

रोजगारीको सुरुवात : श्रमबाट सार्वजनिक सम्पत्ति निर्माण

तत्कालीन प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम (हाल राष्ट्रिय रोजगार कार्यक्रम) अन्तर्गत सूचीकृत बेरोजगार नागरिकलाई रोजगारी उपलब्ध गराउने क्रममा घ्याङ्स्वारा शहीद स्मारक पर्यटकीय पार्कलाई रोजगारी र विकाससँग जोड्ने अवधारणा अगाडि बढाइयो।

पार्कमा सरसफाइ, झाडी फाँड्ने, पदमार्ग निर्माण, वृक्षारोपण, हरियाली संरक्षण, घेराबार, पानी व्यवस्थापन तथा सौन्दर्यीकरणलगायतका काममा स्थानीय श्रमिकहरू सहभागी भए।

यी कामहरू हेर्दा सामान्य लाग्न सक्छन्। तर स्थानीय श्रमिकको हातबाट भएको प्रत्येक कामले पार्कको स्वरूप परिवर्तन गर्दै गयो। श्रमिकले रोजगारी पाए, पार्कले पूर्वाधार पायो र गाउँपालिकाले सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणसँगै पर्यटन विकासको आधार प्राप्त गर्‍यो।

यहीँबाट एउटा महत्वपूर्ण सोच विकसित भयो। रोजगार कार्यक्रमको बजेटबाट आज श्रम सिर्जना गर्ने मात्र होइन, भोलि पनि प्रतिफल दिने उत्पादनशील सम्पत्ति निर्माण गर्न सकिँदैन र?

यस प्रश्नको उत्तर खोज्दै हामीले पार्कलाई कृषि, पर्यटन र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्ने प्रयास सुरु गर्‍यौँ।

घ्याङ्स्वारामा चियाको सम्भावना

पञ्चकन्याको भौगोलिक तथा प्राकृतिक अवस्थालाई हेर्दा कृषि र पर्यटनलाई एकअर्काका परिपूरकका रूपमा विकास गर्ने पर्याप्त सम्भावना देखिन्छ।

घ्याङ्स्वारा क्षेत्रलाई केवल पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्नेभन्दा पनि कृषि उत्पादन, चिया खेती, रोजगारी र पर्यटनलाई एउटै आर्थिक गतिविधिमा जोड्न सकियो भने यसले दीर्घकालीन परिणाम दिन सक्छ भन्ने सोचका साथ चिया खेतीको सम्भावनाबारे अध्ययन र छलफल सुरु गरियो।

सम्बन्धित प्राविधिक निकाय तथा चिया तथा कफी विकास बोर्डसँगको समन्वयमा गुणस्तरीय चियाका बिरुवाहरू ल्याई पार्क क्षेत्रमा रोपण सुरु गरियो।

चियाको बिरुवा रोप्नु कार्यक्रमको एउटा चरण थियो; त्यसलाई हुर्काउनु अर्को ठूलो जिम्मेवारी।

खाडल खन्ने, बिरुवा रोप्ने, गोडमेल गर्ने, मल हाल्ने, सिँचाइ गर्ने, झारपात नियन्त्रण गर्ने, छाँटाइ गर्ने र नियमित संरक्षण गर्ने काममा रोजगार कार्यक्रमअन्तर्गत परिचालित श्रमिकहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो।

यसरी रोजगार कार्यक्रमले श्रमिकलाई ज्याला दिने मात्र होइन, भोलि उत्पादन दिने चियाको बगान निर्माण गर्ने श्रममा समेत जोडियो।

आज घ्याङ्स्वारा पार्कमा चिया उत्पादन सुरु हुनु यही निरन्तर श्रम, स्थानीय प्रयास र सामूहिक प्रतिबद्धताको परिणाम हो।

एउटा चियाको बिरुवाभित्र लुकेको अर्थतन्त्र

चियाको एउटा बिरुवा हेर्दा त्यो केवल एउटा बिरुवा देखिन्छ। तर स्थानीय विकासको दृष्टिले हेर्ने हो भने त्यसमा धेरै सम्भावना लुकेका हुन्छन्।

त्यो बिरुवाले किसानको श्रमसँग सम्बन्ध बनाउँछ। त्यसले मल, पानी र प्राविधिक ज्ञानको माग गर्छ। उत्पादन भएपछि प्रशोधन आवश्यक हुन्छ। प्रशोधनपछि प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ चाहिन्छ। बजारमा पुगेपछि आम्दानी सिर्जना हुन्छ। पर्यटकले चिया बगान हेर्न आउँदा पर्यटनसँग सम्बन्ध जोडिन्छ।

यसरी एउटा चियाको बिरुवा कृषि, रोजगारी, उद्यमशीलता, पर्यटन, बजार र स्थानीय अर्थतन्त्रको एउटा सानो तर महत्वपूर्ण कडी बन्न सक्छ।

त्यसैले हाम्रो उद्देश्य केवल चिया रोप्नु होइन। हाम्रो उद्देश्य चियालाई स्थानीय आर्थिक गतिविधिको केन्द्र बनाउनु हो।

चिया र भैँसी : “Tea + Dairy Integrated Model”

चिया खेतीसँगै अर्को प्रश्न उठ्यो, चिया बगानलाई अझ दिगो र वातावरणमैत्री कसरी बनाउने?

यसको एउटा व्यावहारिक उत्तरका रूपमा भैँसी पालन कार्यक्रमलाई चिया खेतीसँग जोड्ने प्रयास गरियो।

भैँसीबाट प्राप्त हुने गोबरलाई प्राङ्गारिक मलका रूपमा प्रयोग गरी चिया बगानमा उपयोग गर्ने अभ्यास सुरु गरियो। यसले रासायनिक मलमा निर्भरता घटाउन, उत्पादन लागत कम गर्न, माटोको उर्वराशक्ति जोगाउन र वातावरणमैत्री उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ त्यो हो एउटा कार्यक्रमको अवशेष अर्को कार्यक्रमको स्रोत बन्न सक्छ।

भैँसीबाट मल प्राप्त हुन्छ। मल चिया बगानमा पुग्छ। चियाको उत्पादन हुन्छ। भैँसीबाट दूध प्राप्त हुन्छ। दूध स्थानीय उपभोगमा आउँछ। चिया र दूध जोडिएर गाउँपालिकाको आफ्नै सत्कार प्रणाली बन्न सक्छ।

यसरी चिया र भैँसी पालनलाई एकीकृत गरिएको “Tea + Dairy Integrated Model” ले कृषि, पशुपालन, प्राङ्गारिक मल, रोजगारी, उत्पादन र आम्दानीलाई एउटै चक्रमा जोड्ने प्रयास गरेको छ।

यो केवल कृषि कार्यक्रम होइन यो स्थानीय स्रोतको अधिकतम सदुपयोग गर्ने चक्रीय अर्थतन्त्रको प्रारम्भिक अभ्यास पनि हो।

आफ्नै उत्पादनबाट पाहुनाको सत्कार

स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्ने हो भने त्यसको सुरुवात आफ्नै घरबाट गर्नुपर्छ भन्ने मेरो व्यक्तिगत विश्वास छ।

त्यसैले घ्याङ्स्वारामा उत्पादित चिया र स्थानीय भैँसीबाट प्राप्त दूधलाई जोडेर गाउँपालिकामा आउने पाहुना, सेवाग्राही तथा विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी अतिथिहरूलाई स्थानीय उत्पादनबाट बनेको चिया सत्कारस्वरूप प्रदान गर्ने अभ्यास सुरु गरिएको छ।

यो अभ्यास सानो देखिए पनि यसको सन्देश ठूलो छ।

हामीले आफ्नै उत्पादन प्रयोग गर्न सक्छौँ।
हामीले आफ्नै किसानको उत्पादनलाई सम्मान गर्न सक्छौँ।
हामीले स्थानीय श्रमको मूल्य बुझ्न सक्छौँ।
र हामी स्थानीय स्रोतबाट आफ्नै आवश्यकता पूरा गर्न सक्छौँ।

गाउँपालिकाको कार्यालयमा आउने पाहुनालाई आफ्नै उत्पादनको चिया पस्किन सक्नु आफैँमा एउटा स्थानीय पहिचान हो।

त्यो कप चियामा केवल चियाको स्वाद हुँदैन त्यसमा किसानको श्रम, श्रमिकको पसिना, स्थानीय सरकारको पहल र आत्मनिर्भर बन्ने सामूहिक आकांक्षा मिसिएको हुन्छ।

रोजगारीलाई ज्यालाभन्दा माथि उठाउने प्रयास

रोजगार सेवा केन्द्रमा काम गर्दै गर्दा मैले बुझेको रोजगार दिनु र रोजगारी सिर्जना गर्नुबीचको फरक एउटा महत्वपूर्ण कुरा हो ।

कसैलाई निश्चित दिनको काम दिएर ज्याला उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। तर त्यस कामले भविष्यमा पनि उत्पादन र आम्दानी दिने आधार निर्माण गर्छ भने त्यसको प्रभाव अझ ठूलो हुन्छ।

यदि श्रमिकले बाटो बनायो भने त्यो बाटोले वर्षौँसम्म सेवा दिन्छ।

यदि श्रमिकले वृक्षारोपण गर्‍यो भने त्यसले भविष्यमा वातावरणीय लाभ दिन्छ।

यदि श्रमिकले चियाको बिरुवा रोप्यो र त्यसलाई उत्पादन दिने अवस्थासम्म हुर्कायो भने त्यसले वर्षौँसम्म आम्दानीको सम्भावना सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यसैले श्रमको मूल्य केवल श्रमिकले पाएको ज्यालामा होइन, श्रमले सिर्जना गरेको दीर्घकालीन सम्पत्तिमा पनि हुन्छ।

घ्याङ्स्वाराको प्रयास यही सोचको एउटा व्यावहारिक उदाहरण हो।

बाटोमा आएका चुनौतीहरू

हरेक सम्भावनासँग चुनौती पनि जोडिएको हुन्छ।

घ्याङ्स्वाराको चिया खेती र एकीकृत कृषि अभ्यासमा पनि प्राकृतिक विपत्ति, लामो खडेरी, अत्यधिक वर्षा, जंगली जनावरबाट हुने क्षति, सीमित बजेट, सिँचाइ प्रणालीको अभाव, प्राविधिक जनशक्तिको कमी, चिया प्रशोधन पूर्वाधारको अभाव, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनजस्ता चुनौतीहरू छन्।

कहिलेकाहीँ रोपिएका बिरुवा प्राकृतिक कारणले क्षति हुन्छन्। कहिले पानीको अभाव हुन्छ। कहिले संरक्षणका लागि थप स्रोत आवश्यक पर्छ।

तर विकासको बाटो चुनौतीरहित हुँदैन।

महत्वपूर्ण कुरा के हो भने समस्या आएपछि कार्यक्रम रोक्ने कि समाधान खोज्दै अगाडि बढ्ने?

हामीले दोस्रो बाटो रोजेका छौँ।

गाउँपालिका, रोजगार सेवा केन्द्र, सम्बन्धित प्राविधिक निकाय, स्थानीय समुदाय तथा श्रमिकबीचको सहकार्यबाट समस्यालाई क्रमशः समाधान गर्दै उत्पादनमुखी दिशामा अगाडि बढ्ने प्रयास भइरहेको छ।

अबको सपना : “घ्याङ्स्वारा चिया” एउटा ब्रान्ड

घ्याङ्स्वाराको चियाले उत्पादन सुरु गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर हाम्रो लक्ष्य उत्पादनमै सीमित छैन।

अबको आवश्यकता गुणस्तरीय उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र बजार हो।

आगामी दिनमा “घ्याङ्स्वारा चिया” लाई पञ्चकन्या गाउँपालिकाको आफ्नै पहिचान बोकेको स्थानीय ब्रान्डका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य छ।

त्यसका लागि चिया प्रशोधन केन्द्र, आधुनिक प्याकेजिङ, गुणस्तर परीक्षण, बजार व्यवस्थापन, आवश्यक प्रमाणीकरण तथा जैविक उत्पादनतर्फको यात्रा अघि बढाउनुपर्नेछ।

त्यसैगरी घ्याङ्स्वारालाई Tea Tourism र Agro Tourism सँग जोड्दै चिया बगान अवलोकन, चिया उत्पादनसम्बन्धी जानकारी, चिया चाख्ने केन्द्र (Tea Tasting Center), स्थानीय उत्पादनको बिक्री तथा कृषि–पर्यटनका गतिविधि विस्तार गर्न सकिने ठूलो सम्भावना छ।

हामी चाहन्छौँ घ्याङ्स्वारामा आउने पर्यटकले यहाँको दृश्य मात्र नहेरुन् यहाँको चियाको स्वाद चाखून्, स्थानीय उत्पादन बुझून्, किसानको श्रम देखून् र पञ्चकन्याको मौलिकता अनुभव गरेर फर्कून्।

स्थानीय सरकारका लागि एउटा सिकाइ

घ्याङ्स्वाराको यो अभ्यासले स्थानीय सरकारलाई एउटा महत्वपूर्ण सिकाइ दिएको छ । स्थानीय विकासका कार्यक्रमहरू अलग–अलग खण्डमा होइन, एकअर्कासँग जोडेर सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

रोजगार कार्यक्रमलाई कृषि कार्यक्रमसँग जोड्न सकिन्छ।

कृषिलाई पशुपालनसँग जोड्न सकिन्छ।

पशुपालनलाई प्राङ्गारिक मल उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ।

चिया खेतीलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

पर्यटनलाई स्थानीय उत्पादनको बजारसँग जोड्न सकिन्छ।

र यी सबैलाई स्थानीय रोजगारी तथा उद्यमशीलतासँग जोड्न सकिन्छ।

यसरी हेर्दा एउटा कार्यक्रम अर्को कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धी होइन, एकअर्काको सहयात्री बन्न सक्छ।

यही समन्वयात्मक सोचले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छ।

रोजगार कार्यक्रमको नयाँ अर्थ

राष्ट्रिय रोजगार कार्यक्रमलाई केवल बेरोजगार नागरिकलाई अस्थायी रोजगारी दिने कार्यक्रमका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको व्यापक सम्भावनालाई सीमित गर्नु हो।

स्थानीय तहले आफ्ना आवश्यकता, स्रोत र सम्भावनासँग जोडेर रोजगार कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकेमा यसले सार्वजनिक सम्पत्ति निर्माण, कृषि उत्पादन, वातावरण संरक्षण, पर्यटन विकास, सीप विकास र स्थानीय आर्थिक गतिविधि विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

घ्याङ्स्वाराको अनुभवले हामीलाई यही कुरा सिकाएको छ।

आज रोजगारीका लागि गरिएको श्रम भोलि उत्पादनको आधार बन्न सक्छ।

आज रोपिएको बिरुवा भोलि आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ।

आज निर्माण गरिएको पदमार्ग भोलि पर्यटनको माध्यम बन्न सक्छ।

आज गरिएको स्थानीय उत्पादनको प्रयोग भोलि स्थानीय ब्रान्डको आधार बन्न सक्छ।

त्यसैले रोजगारीलाई उत्पादनसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।

 अन्तिम कुरा : एउटा कप चियाभित्रको ठूलो सपना

घ्याङ्स्वाराको चिया बगानमा पुग्दा अहिले देखिने हरियाली केवल चियाका बिरुवाको हरियाली होइन।

त्यहाँ श्रमिकको पसिना छ।

त्यहाँ किसानको आशा छ।

त्यहाँ स्थानीय सरकारको योजना छ।

त्यहाँ समुदायको सहभागिता छ।

र त्यहाँ आत्मनिर्भर पञ्चकन्याको सपना छ।

हामीले अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। चिया प्रशोधन, प्याकेजिङ, बजार, ब्रान्डिङ, गुणस्तर प्रमाणीकरण, सिँचाइ, प्राविधिक व्यवस्थापन र कृषि–पर्यटन विस्तारका क्षेत्रमा थप मेहनत आवश्यक छ।

तर सुरुवात भइसकेको छ।

र मलाई लाग्छ, विकासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति ठूलो बजेट मात्र होइन सही सोच, स्थानीय स्रोतको पहिचान, नागरिकको श्रम र निरन्तरता पनि हो।

रोजगार सेवा केन्द्रको पहलमा सुरु भएको यो प्रयासले भविष्यमा अझ ठूलो आकार लिने विश्वास छ।

हामीले चाहेको पञ्चकन्या यस्तो होस् जहाँ युवाले रोजगारी खोज्न मात्र होइन, रोजगारी सिर्जना गर्न सकून्।

किसानले उत्पादन मात्र होइन, उत्पादनको मूल्य पनि प्राप्त गर्न सकून्।

श्रमिकले ज्याला मात्र होइन, आफ्नो श्रमको दीर्घकालीन परिणाम पनि देख्न सकून्। र गाउँपालिकाले सेवा मात्र होइन, स्थानीय उत्पादन र आत्मनिर्भरताको पहिचान पनि निर्माण गर्न सकोस्।

घ्याङ्स्वाराको एउटा चियाको बिरुवाबाट सुरु भएको हाम्रो सपना अन्ततः उत्पादनशील, आत्मनिर्भर र रोजगारीमुखी पञ्चकन्या निर्माण गर्ने यात्रासँग जोडिएको छ।

श्रमको सम्मान गरौँ।
स्थानीय स्रोतको सदुपयोग गरौँ।
उत्पादनलाई प्राथमिकता दिऔँ।
रोजगारीलाई उद्यमसँग जोडौँ।
र आत्मनिर्भर पञ्चकन्या निर्माण गरौँ।

किनकि हाम्रो विश्वास स्पष्ट छ ‘श्रमबाट उत्पादन, उत्पादनबाट आयआर्जन र आयआर्जनबाट आत्मनिर्भरता नै समृद्ध स्थानीय अर्थतन्त्रको बलियो आधार हो।‘