गोरखा । गोरखाको भीमसेनथापा गाउँपालिका–१, मसेलका बिनोद पाण्डेयलाई धेरैले राजनीतिकर्मीका रूपमा चिन्छन्। वर्षौंसम्म स्थानीय राजनीतिमा सक्रिय रहेका उनी पछिल्लो समय भने फरक परिचय बनाउन व्यस्त छन्। सभा–समारोह र राजनीतिक भेटघाटभन्दा बढी उनी अहिले आफ्नै बारीमा भेटिन्छन् जहाँ व्यावसायिक रूपमा कालो हलेदो खेती भइरहेको छ।
करिब पाँच लाख रुपैयाँ लगानी गरेर सुरु गरिएको यो खेती उनको नयाँ व्यवसाय मात्र होइन, गाउँका बाँझो जमिनलाई उत्पादनसँग जोड्ने प्रयास पनि हो। उनले पहिलो चरणमै करिब सात–आठ रोपनी क्षेत्रफलमा दुई क्विन्टल बीउ रोपेका छन्। अहिले बोटहरू राम्रोसँग हुर्किरहेका छन् भने नियमित गोडमेल र जैविक व्यवस्थापनमा उनको अधिकांश समय बित्ने गरेको छ।
कृषितर्फ लाग्ने निर्णय भने एकाएक आएको होइन। गोरखाकै केही किसानले कालो हलेदो खेती गरेर राम्रो प्रतिफल पाएको देखेपछि उनले यसबारे बुझ्न थाले। उत्पादन, लागत, बजार र बिक्रीको अवस्था अध्ययन गरेपछि उनले यो बालीमा सम्भावना देखे। त्यसपछि चितवनबाट बीउ ल्याएर खेती सुरु गरेका हुन्।
कालो हलेदो नेपालमा विस्तारै व्यावसायिक खेतीका रूपमा चिनिन थालेको औषधीय बाली हो। आयुर्वेदिक औषधि, स्वास्थ्यजन्य उत्पादन तथा प्रशोधन उद्योगमा यसको प्रयोग बढ्दै जाँदा बजारको माग पनि विस्तार भइरहेको छ। यही कारण पछिल्ला वर्षहरूमा केही किसान परम्परागत बालीभन्दा फरक विकल्पका रूपमा कालो हलेदोतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्।
पाण्डेय अहिले खेतीलाई अर्गानिक ढंगले अगाडि बढाइरहेका छन्। माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न जीवामृत प्रयोग गर्ने, नियमित गोडमेल गर्ने र रासायनिक मलको प्रयोग न्यून गर्ने उनको योजना छ। उत्पादन राम्रो भए आगामी वर्ष खेतीको क्षेत्रफल २५ देखि ३० रोपनीसम्म विस्तार गर्ने सोच उनले बनाएका छन्।
खेती सुरु गरेको केही महिनामै उनीसँग बीउको खोजी गर्दै अन्य किसान सम्पर्कमा आउन थालेका छन्। गाउँ तथा आसपासका क्षेत्रका किसानले खेती हेर्न आउने, अनुभव सोध्ने र आगामी सिजनका लागि बीउ माग गर्ने क्रम बढेको उनी बताउँछन्। यसले स्थानीय तहमा कालो हलेदोप्रतिको चासो विस्तार हुँदै गएको संकेत पनि दिएको छ।
नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने क्रम बढिरहेका बेला केही किसान भने नयाँ बालीको खोजीमा छन्। परम्परागत खेतीबाट अपेक्षित आम्दानी हुन नसक्दा धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा बजारको सम्भावना भएका औषधीय बालीले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नयाँ विकल्प दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
पाण्डेयको अनुभवमा कृषिमा लगानी गर्नुभन्दा कठिन काम उत्पादनलाई उचित मूल्यमा बजारसम्म पुर्याउनु हो। किसानले उत्पादनको सुनिश्चित बजार र उचित मूल्य पाए मात्रै कृषि व्यवसायप्रति विश्वास बढ्ने उनी बताउँछन्। राज्यले बजार व्यवस्थापन, प्राविधिक सहयोग र उत्पादनको सुनिश्चिततामा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सके कृषिमा युवाको आकर्षण पनि बढ्न सक्ने उनको विश्वास छ।
राजनीतिमा सक्रिय जीवनपछि कृषिलाई रोजेका पाण्डेयको यात्रा एउटा व्यक्तिगत निर्णय मात्र होइन। गाउँमै बसेर नयाँ सम्भावना खोज्ने, बाँझो जमिनलाई उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने र औषधीय बालीमार्फत आयआर्जन बढाउने प्रयासको एउटा प्रतिनिधि उदाहरण पनि हो। परिणाम कस्तो आउँछ भन्ने आगामी उत्पादनले देखाउनेछ। तर, आफ्नै माटोमा सम्भावना खोज्ने उनको यो प्रयासले भने गाउँमा कृषि उद्यमबारे नयाँ बहस सुरु गरिसकेको छ।
