काभ्रेपलाञ्चोक। काभ्रेका पुराना राजनीतिक कार्यकर्ता तथा पूर्व जनप्रतिनिधि पाल्देन वाङ्छु लामाको नजरमा नेपाली राजनीति आज आफ्नो मूल उद्देश्यबाट धेरै टाढा पुगिसकेको छ। कुनै समय जनताको पीडा, किसानको समस्या, विद्यालयको अभाव र विकासका सपना राजनीतिक बहसका केन्द्रमा रहने गरेको स्मरण गर्दै उनी अहिलेको राजनीतिलाई शक्ति, पहुँच र स्वार्थको घेराभित्र सीमित भएको रूपमा चित्रण गर्छन्।

लामाले राजनीतिक यात्रा सुरु गरेको समय देश पञ्चायती व्यवस्थाको अधीनमा थियो। बोल्ने स्वतन्त्रता सीमित थियो, जनअधिकारका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था थियो। बहुदलीय व्यवस्था आएपछि जनताले न्याय, शिक्षा र विकासको नयाँ अवसर पाउने अपेक्षा गरेका थिए। राज्य नागरिकप्रति अझ जवाफदेही बन्ने विश्वास पनि थियो। तर दशकौँको राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि ती अपेक्षा पूर्ण रूपमा पूरा हुन नसकेको उनको बुझाइ छ।

समयसँगै राजनीतिक दलभित्र गुटबन्दी बढ्दै गएको र केन्द्रदेखि जिल्ला, इलाका हुँदै गाउँसम्म स्वार्थ समूहहरू बलियो बन्दै गएको उनी देख्छन्। पहिले पार्टीभित्र देश, कृषि, शिक्षा र जनजीविकाका विषयमा छलफल हुने गरेको सम्झना उनी सुनाउँछन्। अहिले भने शक्ति सन्तुलन, पद प्राप्ति र आन्तरिक प्रतिस्पर्धाले प्राथमिकता पाएको उनको अनुभव छ। जनताका मुद्दा क्रमशः पछाडि धकेलिँदै गएको उनको निष्कर्ष छ।

चुनावी प्रणालीप्रति पनि उनी सन्तुष्ट छैनन्। चुनाव अत्यन्तै महँगो बन्दै गएको र सामान्य कार्यकर्ताले प्रतिस्पर्धा गर्नै नसक्ने अवस्था बनेको उनको भनाइ छ। निर्वाचनमा ठूलो रकम खर्च भएपछि त्यसको असर राजनीतिमा प्रत्यक्ष पर्ने र जनताको आवश्यकता भन्दा पनि लगानी उठाउने सोच हाबी हुने खतरा बढेको उनी देख्छन्। यसले राजनीति सेवा होइन, खर्चिलो प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्दै गएको संकेत गर्छ।

राजनीतिक परिवर्तनका अनेक चरण देखेका लामा आजको नेतृत्वप्रति पनि प्रश्न उठाउँछन्। एक समय सामान्य जीवन बिताएका नेताहरू सत्तामा पुगेपछि जीवनशैली नै फेरिएको उनको टिप्पणी छ। समाजवाद, समानता र जनताको पक्षमा गरिएका प्रतिबद्धता व्यवहारमा कमै देखिन थालेको उनी बताउँछन्। जनताको नाममा राजनीति भए पनि सुविधा र अवसर सीमित समूहमा केन्द्रित भएको उनको अनुभूति छ।

उनको चिन्ताको अर्को ठूलो विषय शिक्षा हो। राज्यले सञ्चालन गरेका विद्यालयप्रति शिक्षक र नेतृत्व वर्गकै विश्वास कमजोर देखिएको उनी बताउँछन्। यदि सरकारी शिक्षाप्रति विश्वास भएको भए आफ्नै छोराछोरी त्यहीँ पढाउने थिए भन्ने प्रश्न उनी उठाउँछन्। शिक्षामा सुधारका कुरा धेरै भए पनि व्यवहारमा त्यसको प्रभाव कमजोर देखिएको उनको गुनासो छ। विद्यालयको गुणस्तर, शिक्षकको प्रतिबद्धता र सार्वजनिक शिक्षाप्रतिको भरोसा कमजोर हुँदा राज्यको आधार नै खस्किँदै गएको उनको बुझाइ छ।

तर लामाको सबैभन्दा गहिरो चिन्ता गाउँ र कृषिसँग जोडिएको छ। उनका अनुसार गाउँहरू क्रमशः रित्तिँदै गएका छन्। युवाहरू रोजगारी र अवसरको खोजीमा शहर वा विदेशतिर लागेका छन्। गाउँमा बुढापाका मात्र बाँकी रहँदै गएको दृश्यले उनलाई चिन्तित बनाउँछ। अहिलेको पुस्तापछि धेरै गाउँ पूर्ण रूपमा खाली हुने जोखिम देखिएको उनी बताउँछन्। गाउँ खाली हुँदै जाँदा सामाजिक संरचना मात्र होइन, कृषि उत्पादन र स्थानीय जीवनशैली पनि कमजोर बन्दै गएको उनको विश्लेषण छ।

नेपाललाई कृषि प्रधान देश भनिए पनि किसानले समयमा मल, बीउ र आवश्यक प्राविधिक सहयोग नपाउने अवस्था रहेको उनको भनाइ छ। उत्पादन घट्दै जानु, खेतीयोग्य जमिन बाँझो बस्नु र खाद्यान्नका लागि विदेशमा निर्भर हुनुपर्ने स्थिति सिर्जना हुनु उनको दृष्टिमा गम्भीर विडम्बना हो। किसानलाई आवश्यक सेवा र सुविधा नदिई कृषि क्षेत्रलाई बलियो बनाउन नसकिने उनी ठान्छन्।

कृषि मन्त्रालयको भूमिकामाथि पनि उनी प्रश्न उठाउँछन्। किसानका वास्तविक समस्या बुझेर समाधान खोज्नेभन्दा प्रशासनिक काममै सीमित रहने प्रवृत्तिले कृषि क्षेत्र कमजोर बनेको उनको बुझाइ छ। मल, बीउ, रोग नियन्त्रण र बजार व्यवस्थापनको ग्यारेन्टी नभएसम्म युवालाई गाउँमै रोक्न नसकिने उनी बताउँछन्। कृषि प्रणाली कमजोर हुँदा युवाको विदेश पलायन झन् तीव्र हुने र गाउँको भविष्य अझ अनिश्चित बन्ने उनको चेतावनी छ।

राजनीतिमा जनताको भूमिका पनि कमजोर हुँदै गएको उनको विश्लेषण छ। चुनावका बेला हुने खर्च, प्रलोभन र दलगत प्रभावका कारण मतदाताले स्वतन्त्र रूपमा प्रश्न गर्न नसक्ने अवस्था बनेको उनी मान्छन्। भोट दिएपछि जनप्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउने संस्कृति कमजोर भएको उनको भनाइ छ। जनताले मत त दिन्छन्, तर त्यसपछि आफ्ना प्रतिनिधिबाट काम लिन सक्ने शक्ति क्रमशः हराउँदै गएको उनको अनुभव छ।

मिडियाको भूमिकाबारे पनि उनी स्पष्ट छन्। राजनीतिक दलको पक्षधरता भन्दा माथि उठेर सत्य र यथार्थलाई प्रस्तुत गर्न सके मात्रै समाजमा सकारात्मक दबाब सिर्जना हुने उनको विश्वास छ। जनताको पक्षमा बोल्ने र गलत प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउने साहस मिडियाले देखाउनुपर्ने उनको धारणा छ। सत्य कुरा ढिलो भए पनि बाहिर आउनुपर्छ भन्ने उनको जोड छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा नयाँ पुस्ता राजनीतिमा आउन थालेको विषयलाई उनले सकारात्मक रूपमा हेरे पनि त्यसप्रति पूर्ण आशावादी भने छैनन्। नयाँ अनुहार आए पनि पुरानै राजनीतिक संरचना र संस्कारले उनीहरूलाई परिवर्तन गर्न नदिने जोखिम रहेको उनको तर्क छ। प्रणालीभित्र रहेको स्वार्थ समूहले सुधारका प्रयासलाई रोक्ने गरेको अनुभव उनले सुनाउँछन्। त्यसैले केवल पुस्ता फेरिँदैमा राजनीति स्वतः बदलिन्छ भन्ने विश्वास उनी गर्दैनन्।

देशको राजनीति, शिक्षा, कृषि र गाउँको अवस्थालाई नियाल्दा उनको निष्कर्ष एउटै छ । जनताको नाममा धेरै कुरा भनिए पनि व्यवहारमा अपेक्षित परिवर्तन देखिएको छैन। विकासका भवन र संरचना निर्माण हुँदै गए पनि गाउँबाट मानिस हराउँदै छन्। कृषि प्रधान देश भनिने नेपालमा किसान निराश छन्। र राजनीति जनताको सेवा भन्दा पनि शक्ति र स्वार्थको केन्द्र बन्ने खतरा बढिरहेको छ।

त्यसैले पाल्देन वाङ्छु लामा अझै पनि एउटै प्रश्न दोहोर्याउँछन् ,'यदि गाउँ र किसान बचेनन् भने विकासका संरचना कसका लागि?'