काठमाडौं ।नेपाली राजनीतिमा शेरबहादुर देउवाको नाम एउटा लामो राजनीतिक यात्रासँग जोडिएको छ। विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको यात्रा, नेपाली कांग्रेसको संगठनभित्रको संघर्ष, पटक पटकको सत्ता आरोहण, पार्टी विभाजन र पुनर्मिलन हुँदै कांग्रेसको नेतृत्वसम्म पुगेका देउवा नेपालको प्रधानमन्त्री पाँचपटक बने।

तर, उनको पछिल्लो राजनीतिक अध्याय भने विगतका कुनै पनि घटनाभन्दा फरक रह्यो। सत्ताको केन्द्रमा दशकौँ बिताएका देउवा जेन्जी आन्दोलनका क्रममा आफ्नै निवासमा कुटिए, गम्भीर घाइते भए, उपचारका लागि विदेश पुगे र करिब पाँच महिनापछि बिहीबार नेपाल फर्किएका छन्।

विद्यार्थी राजनीतिदेखि प्रधानमन्त्रीसम्म 

डडेल्धुराबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उदाएका देउवाको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी आन्दोलनबाट सुरु भएको थियो। नेपाल विद्यार्थी संघको राजनीतिमा सक्रिय हुँदै उनी नेपाली कांग्रेसभित्र स्थापित हुँदै गए। बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनापछि संसदीय राजनीतिमा उनको प्रभाव बढ्यो र उनी कांग्रेसको शक्तिशाली नेताका रूपमा स्थापित भए।
२०५२ सालमा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवाले त्यसपछि नेपालको राजनीतिमा पटक–पटक कार्यकारी नेतृत्व सम्हाले। पहिलो कार्यकालपछि उनी दोस्रो, तेस्रो, चौथो हुँदै पाँचौँपटकसम्म प्रधानमन्त्री बने। यस क्रममा उनले नेपालको राजनीतिक संक्रमण, राजतन्त्रको प्रत्यक्ष शासन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना र नयाँ संविधान निर्माणसम्मका महत्वपूर्ण राजनीतिक मोडहरू नजिकबाट भोगे।
देउवाको राजनीतिक जीवनमा संघर्षका अध्याय पनि कम छैनन्। पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष, नेपाली कांग्रेस विभाजन गरेर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन, पुनः मूल कांग्रेसमा एकीकरण र त्यसपछि पार्टीको नेतृत्वमा पुग्ने यात्रा उनको राजनीतिक जीवनका महत्वपूर्ण मोड हुन्।

कांग्रेसको बागडोर सम्हाल्दै

नेपाली कांग्रेसको सभापति बनेपछि देउवा पार्टीको निर्णायक शक्तिका रूपमा स्थापित भए। कांग्रेसको संगठन, निर्वाचन र सत्ता समीकरणमा उनको भूमिका लामो समय प्रभावशाली रह्यो।

पाँचपटक प्रधानमन्त्री बन्न सफल देउवाको राजनीतिक शक्ति केवल प्रधानमन्त्री पदमा सीमित थिएन। कांग्रेसको सभापतिको रूपमा उनले पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव कायम राखे। तर लामो समय सत्ता र पार्टी नेतृत्वमा रहँदा उनको कार्यशैली, सरकारको प्रभावकारिता, सुशासन र नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरणका विषयमा आलोचना पनि हुँदै आएको थियो।
अनि आयो जेन्जी आन्दोलन
२०२५ को सेप्टेम्बरमा भएको जेन्जी आन्दोलनले नेपालको पुरानो राजनीतिक पुस्तालाई नै गम्भीर प्रश्नको घेरामा ल्यायो। आन्दोलनका क्रममा तत्कालीन राजनीतिक नेतृत्व र उनीहरूसँग जोडिएका संरचनाप्रति युवापुस्ताको आक्रोश सडकमा देखियो।
त्यही क्रममा सेप्टेम्बर ९ मा बूढानीलकण्ठस्थित देउवाको निवासमा प्रदर्शनकारी प्रवेश गरे। घटनामा देउवा र उनकी पत्नी आरजु राणा देउवा घाइते भए। कांग्रेस नेताहरूका अनुसार देउवाको टाउकोमा चोट लागेको थियो र उपचार गरिएको थियो।
कुनै समय देशको सर्वोच्च कार्यकारी पद सम्हालेका देउवा आफ्नै घरमा आन्दोलनकारीको आक्रमणमा घाइते हुनु उनको लामो राजनीतिक जीवनकै असाधारण र पीडादायी घटनाका रूपमा रह्यो।

उपचारका लागि सिंगापुर, त्यसपछि हङकङ

जेन्जी आन्दोलनमा घाइते भएपछि देउवा दम्पतीले उपचार गराउँदै आएका थिए। देउवा थप उपचारका लागि २५ फेब्रुअरी २०२६ मा पत्नी आरजु राणासहित सिंगापुर गएका थिए। त्यसपछि उनीहरू हङकङमा समेत रहेको सार्वजनिक रिपोर्टहरूमा उल्लेख छ। उनीहरूको उपचारको विस्तृत विवरण भने सार्वजनिक गरिएको छैन।

करिब पाँच महिनासम्म विदेशमा रहेपछि देउवा बिहीबार नेपाल फर्किएका हुन्। उनी फर्किँदा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा नेपाली कांग्रेसका नेता–कार्यकर्ता तथा समर्थकले स्वागत गरेका थिए।

कुटाइपछि फर्किएका देउवाको सन्देश

नेपाल फर्किएपछि देउवाले विगतको हिंसा र राजनीतिक विभाजनलाई प्रतिशोधको बाटोबाट होइन  मेलमिलाप र राष्ट्रिय एकताको बाटोबाट हेर्नुपर्ने सन्देश दिएका छन्। उनले आफू सत्ता प्राप्तिका लागि नभई राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउन फर्किएको बताएका छन्।
त्यससँगै उनले नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वका लागि बढी अवसर दिनुपर्ने धारणा पनि व्यक्त गरेका छन्। यो अभिव्यक्ति आफैंमा अर्थपूर्ण छ किनकि जेन्जी आन्दोलनको मूल भावनाले नै पुरानो राजनीतिक शैली र नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि प्रकट गरेको थियो।

पाँचपटक प्रधानमन्त्री तर अब मूल्यांकनको समय

देउवाको राजनीतिक जीवनलाई केवल पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनेको तथ्यबाट मात्र मूल्यांकन गर्न सकिँदैन। विद्यार्थी राजनीतिदेखि कांग्रेसको नेतृत्वसम्मको संघर्ष, पटक–पटकको सत्ता यात्रा, राजनीतिक उतारचढाव र अहिले जेन्जी आन्दोलनबाट भोगेको व्यक्तिगत पीडासम्मलाई जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ।

एकातिर देउवा नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिका लामो समयका पात्र हुन्। अर्कोतिर नयाँ पुस्ताले उनीजस्ता पुरानो पुस्ताका नेताहरूलाई प्रश्न गर्दै राजनीतिक परिवर्तनको माग गरेको छ।
त्यसैले आज नेपाल फर्किएका देउवाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती विगतको सत्ता सम्झाउनु मात्र होइन, बदलिएको राजनीतिक पुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्नु पनि हो।

पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवा आज फेरि नेपाल फर्किएका छन्। तर उनी फर्किएको नेपाल पुरानो नेपालजस्तो छैन। सडकमा नयाँ पुस्ताको आवाज छ, कांग्रेसभित्र नेतृत्वको बहस छ र पुरानो राजनीतिक शैलीमाथि गम्भीर प्रश्न छन्।

अब देउवाको राजनीतिक यात्राको अर्को अध्यायले कुन बाटो लिन्छ त्यसको उत्तर समयले दिनेछ। तर एउटा कुरा निश्चित छ  सत्ताको शिखरदेखि आफ्नै निवासमा जेन्जी आन्दोलनको आक्रमण अस्पताल हुँदै सिंगापुर  हङकङको उपचार यात्रा र पाँच महिनापछि स्वदेश फिर्तीसम्मको यो अध्याय शेरबहादुर देउवाको लामो राजनीतिक जीवनकै सबैभन्दा असाधारण अध्याय बनेको छ।