काठमाडौं । चैतको सुरुवातमा कोशी प्रदेशको मोरङस्थित सुन्दरहरैंचा र उर्लाबारीबाट सुरु भएको बर्ड फ्लुको संक्रमण अहिले देशका विभिन्न जिल्लामा फैलिएको छ। सुरुवातमा सीमित क्षेत्रको समस्या जस्तो देखिएको यो रोग अहिले ११ जिल्लाका ८० भन्दा बढी स्थानमा पुष्टि भइसकेको छ। संक्रमणको केन्द्र अहिले काठमाडौँ उपत्यका बनेको छ।
यही कारण अहिले धेरैको मनमा एउटै प्रश्न उब्जिएको छ । के कुखुराको मासु खान सुरक्षित छ त?
विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनका अनुसार एभियन इन्फ्लुएन्जा अर्थात् बर्ड फ्लु इन्फ्लुएन्जा ‘ए’ समूहअन्तर्गतको एच५एन१ भाइरसबाट हुने संक्रामक रोग हो। यसले मुख्य रूपमा चराचुरुङ्गीको श्वासप्रश्वास प्रणालीलाई असर गर्छ। सन् १८७८ मा पहिलो पटक चरामा पहिचान गरिएको यो रोग सन् १९९७ मा पहिलो पटक मानिसमा समेत पुष्टि भएको थियो।
नेपालमा भने बर्ड फ्लु पहिलो पटक सन् २००९ मा झापामा देखिएको थियो। त्यसयता विभिन्न समयमा संक्रमण देखिए पनि यस वर्षको प्रकोप अपेक्षाकृत व्यापक बनेको छ।
पशु सेवा विभागका अधिकारीहरूका अनुसार चैतमा कोशी प्रदेशमा देखिएको संक्रमण डेढ महिनाभित्र नियन्त्रणको अवस्थामा पुगेको थियो। बारा, पर्सा, नवलपरासी र चितवनमा देखिएका अधिकांश प्रकोप पनि नियन्त्रण उन्मुख थिए। तर जेठको मध्यपछि काठमाडौँ उपत्यकामा संक्रमणले नयाँ गति लियो।
गोकर्णेश्वर, कागेश्वरी मनोहरा, चाँगुनारायण, तारकेश्वर, बूढानीलकण्ठ, महालक्ष्मी लगायतका क्षेत्रमा संक्रमण देखिन थालेपछि उपत्यका अहिले विशेष निगरानीमा छ।
संक्रमणको जोखिमलाई थप गम्भीर बनाएको घटना भने जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखानामा भएको संक्रमण हो। त्यहाँ रहेका केही पन्छी तथा जंगली बिरालोमा समेत बर्ड फ्लु पुष्टि भएपछि चिडियाखाना अनिश्चितकालका लागि बन्द गरिएको छ।
खुला प्रकृतिको चिडियाखानामा भाइरस कसरी प्रवेश गर्यो भन्ने प्रश्न उठे पनि विज्ञहरूले यसको प्रमुख कारण जंगली चराचुरुङ्गी हुन सक्ने बताएका छन्। विशेष गरी काग, सिमसार क्षेत्रका चराहरू तथा अन्य आगन्तुक पन्छीहरू भाइरसका प्रमुख वाहक मानिन्छन्।
बर्ड फ्लु चराको मात्र रोग होइन। संक्रमित चराको बिष्टा, र्याल, प्वाँख वा शरीरसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट अन्य जनावर र मानिसमा समेत संक्रमण सर्न सक्छ। यही कारण विश्वभर यो रोगलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग जोडेर हेरिन्छ।
नेपालमै सन् २०१९ मा काभ्रेका २१ वर्षीय युवाको बर्ड फ्लुका कारण मृत्यु भएको थियो। यद्यपि त्यसयता मानिसमा संक्रमण पुष्टि भएको छैन। पशु सेवा विभागका अधिकारीहरू नेपालमा हालसम्म मानव संक्रमण अत्यन्त न्यून रहेको बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार संक्रमण पुष्टि हुनेबित्तिकै प्रभावित क्षेत्रका कुखुरा तथा पन्छी नष्ट गर्ने, स्रोत नियन्त्रण गर्ने र जैविक सुरक्षा लागू गर्ने अभ्यासले जोखिम कम गरेको छ।
तर संक्रमण फैलिने क्रम पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन। तीन महिनाभन्दा बढी समय बित्दा पनि नयाँ नयाँ स्थानमा संक्रमण देखिनु स्वयंमा चुनौतीपूर्ण अवस्था हो। यसले पशु स्वास्थ्य निगरानी, क्वारेन्टाइन प्रणाली तथा जैविक सुरक्षा व्यवस्थामा अझै सुधार आवश्यक रहेको संकेत गर्छ।
यसबीच बर्ड फ्लुले कुखुरा पालन व्यवसायलाई ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याएको छ। पशु सेवा विभागका अनुसार हालसम्म ५ लाख ६९ हजारभन्दा बढी कुखुरा तथा अन्य पन्छी नष्ट गरिएका छन्। साथै ९ लाख ८९ हजारभन्दा बढी अण्डा र करिब १ लाख ९५ हजार किलो दाना समेत नष्ट गरिएको छ। यसको प्रत्यक्ष असर किसानको लगानी र उत्पादनमा परेको छ।
यस्तो अवस्थामा उपभोक्ताको चासो भने खाद्य सुरक्षामा केन्द्रित छ। विज्ञहरूका अनुसार रोगग्रस्त वा मरेका कुखुरा प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण भए पनि आधिकारिक परीक्षणबाट सुरक्षित ठहरिएका कुखुराको मासु राम्रोसँग पकाएर खाँदा जोखिम न्यून हुन्छ। तर संक्रमित क्षेत्रबाट अवैध रूपमा बिक्री वितरण गरिएका कुखुरा भने चिन्ताको विषय हुन सक्छन्।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त्रसित हुनु होइन, सतर्क हुनु हो। खुला रूपमा पन्छी पालन नगर्ने, जैविक सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्ने, अस्वाभाविक रूपमा कुखुरा वा अन्य पन्छी मरेमा तत्काल सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने जस्ता उपायहरूले संक्रमण नियन्त्रणमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्।
बर्ड फ्लुको हालसम्म कुनै प्रभावकारी उपचार उपलब्ध छैन। त्यसैले समयमै पहिचान, संक्रमित पन्छीको व्यवस्थापन र जनचेतना नै यसको मुख्य प्रतिरक्षा हो। भाइरसको फैलँदो छायाँबीच अहिलेको आवश्यकता डर होइन, जिम्मेवार सतर्कता हो।
